Uit de Schaduw van de Mannen ('30-'40) door Els Blok

UIT DE SCHADUW VAN DE MANNEN
door Els Blok
Vrouwenverzet 1930-1940
Met medewerking van Mathilde Vogelaar

Boek met groene kaft met rood/witte letteropdruk in perfecte (onbelezen) conditie;
268 pagina's met diverse zwart/wit foto's;

Met 'Uit de schaduw van de mannen' heeft de politicologe Els Blok een lacune in de geschiedschrijving opgevuld.
Aan de hand van interviews, documenten en rapporten schets zij de rol die vrouwen speelden tijdens de crisisjaren.
Ze maakt duidelijk dat vrouwen zich niet lieten etrugverwijzen naar de keuken, zoals regering, kerken en publieke opinie dat wilden.
De voorbeelden die zij geeft zijn vaak schokkend, omdat ze zoveel lijken op de situatie nu. Zo doen de methodes van de sociale dienst uit die tijd sterk denken aan het tandeborstel tellen en bespieden van bijstandsvrouwen nu.
In drie delen wordt het verzet van vrouwen beschreven; i n deel een gaat he t over vrouwenarbeid, vrouwenstakingen en maatregelen die de regering voorstelt om gehuwde én ongehuwde vrouwen het werken te verbieden en het verzet daarentegen. Het tweede deel beschrijft de strijd tegen de armoede, zoals protesten tegen huurverhogingen, het verzet tegen huisuitzettingen en de grote solidariteit van vrouwen daarbij. Deel drie behandelt het verzet tegen oorlog en fascisme, de vrouwenvredesbeweging, de hulp aan vluchtelingen en de rol van Nederlandse verpleegsters in de Spaanse burgeroorlog.
Het totaal geeft een indrukwekkend beeld van de manier waarop vrouwen zich in de jaren dertig handhaafden. Een het leidt tot de constatering dat tweeverdieners en voordeurdelers niet anders dan gemoderniseerde versies zijn van oude begrippen.

INHOUD

Verantwoording

Voorwoord - Jannie Poelstra

Deel I Arbeidsstrijd voor vrouwen
Crisis, overheid en vrouwen
De arbeidsmarkt voor vrouwen

Meisjesarbeid Ter inleiding
De arbeidersmeisjes
Meisjesstakingen in fabrieken en bedrijven
Winkelmeisjes en naaisters
De meisjes uit hogere milieus

Arbeid van gehuwde vrouwen Arheidsplicht - arbeidsverbod
Ter inleiding
Gehuwde arbeidersvrouwen
Arbeidsplicht
Arbeidsverbod
Ambtenaressen
Inbreuk van de overheid op het privé-leven
Het wetsontwerp-Romme en de Anti-Romme-Actie

Gezinsmoraal en vrouwenarbeid

Arbeid van de vrijgezelle vrouwen
Ter inleiding
Het 'vrouwenoverschot'
De huisvesting
De voorzieningen
De arbeidsmarkt voor vrijgezelle vrouwen
Vrijgezelle vrouwen in hoge beroepen

Deel II Strijd tegen de armoede

De steun
Ter inleiding
De steunregeling
Steun, een schande
De steun en de onmondigheid van de gehuwde vrouw
De controle
De onderhoudsplicht
Vrouwen verzetten zich tegen steunweiger ing
Hoe vrouwen zich door de armoede heenslaan
Ter inleiding
Stelen en poffen
Belenen en lenen
Sparen: spaarsystemen en 'het kwartje van Romme'
Steun van kerken
Zwart werken

Vrouwenacties tegen de lage uitkeringen
Ter inleiding
De Twentse vrouwenactie
Vrouwenacties binnen de politiek
De juli-opstand

Het wonen
Sociale woningbouw, een stukje geschiedenis
Sociale woningbouw en opzichteressen
Opzichteressen en huurders
De invloed van de crisis op de huizenmarkt
Huren
Huurstakingen
Huisuitzettingen

Levensonderhoud en aanvullende steun
Ter inleiding
Het Nationaal Crisis-Comité
Kleding, schoeisel en dekking
Verwarming, gas en elektriciteit
Voeding
Het fietsplaatje
Solidariteit onder vrouwen
Kookcursussen tegen ondervoeding
Tegenstelling arm en rijk
De kinderen

Het recht op gezondheid
Ter inleiding
Lichamelijke gezondheid
Geestelijke gezondheid
Vechten of vluchten
Voorbehoedmiddelen en seksuele voorlichting
Abortus

Deel III Vrouwenverzet tegen oorlog en tascisme
Ter inleiding
Balletten tegen militair geweld en fascisme

Vrouwenorganisaties tegen oorlog en fascisme
SDAP-vrouwen
Vrede als vrouwenzaak
Het Wereld Vrouwen Comité tegen Oorlog en Fascisme (WVC)
Standpunt Nederlandse regering ten aanzien van vredesacties
Vrouwenactie tegen gedwongen tewerkstelling in Duitsland

De Spaanse Burgeroorlog
Een Nederlandse verpleegster in Spanje

Het fascisme
De plaats van de vrouw in de fascistische ideologie
De NSB
Verzet van arbeidersvrouwen tegen de NSB
Oorlogsdreiging
Het Korps Vrouwelijke Vrijwilligsters

Slachtoffers van het fascisme
Het Wuppertal-Comite
De vl uchtelingen
Een joodse, illegale vluchtelinge aan het woord

Literatuurlijst

Dit boek is tot stand gekomen dank zij het werken en medewerken van velen.
Sinds 1982 verzamelden Trix Betlem en ik materiaal voor het project 'Verzet van vrouwen 1930-1940'.
Dit project kwam voort uit een project van Lia Gorter over vrouwen tussen de twee wereldoorlogen.
Leen van de Zee, researchassistente, en Jolanda Verhaart, stagière, leverden een grote bijdrage: ze verrichtten mede archiefwerk, namen dagbladen en periodieken van vrouwenorganisaties door, en namen een deel van net interviewwerk voor hun rekening.
Naast archief- en literatuurstudie, verschaften honderden mensen informatie, waardoor wij ons een beeld konden vormen omtrent leven en daadkracht van vrouwen in de jaren dertig. Aan de hand van het verzamelde materiaal maakte Trix Betlem een film, die in twee delen - op 23 en 30 juni - door de NOS werd uitgezonden. Deze film komt in d istributie bij Cine mien.
Zowel film als boek dragen de titel Uit de schaduw van de mannen, omdat beide, op eigen wijze, een stukje geschiedenis van vrouwen aan het licht brengen dat tot nu toe in de schaduw van de mannen heeft gestaan.
In dit boek is naast materiaal van het project' Verzet van vrouwen 1930-1940' gebruik gemaakt van eigen grotendeels nog ongepubliceerde gegevens die ik bijeenbracht ten behoeve van mijn eerder gepubliceerde boek Loonarbeid van vrouwen 1945-1955 (SUN, 1978). Ook is een aantal interviews opgenomen die Marijke Linthorst en ik eind jaren zeventig maakten met vrouwen uit het feministisch 'eb' - zoals wij dat toen noemden - van 1920 tot 1968. Drie van deze interviews zijn eerder gepubliceerd in het weekblad De Nieuwe Linie.
Zestig interviews met vrouwen die leefden in de jaren dertig zijn in dit boek geheel of gedeeltelijk verwerkt.
Deze vrouwen worden ten tonele gevoerd onder de benaming waaraan zij zelf de voorkeur gaven - met eigen naam, met de naam van hun man, met of zonder titel en enkelen anoniem als 'een vrouw'
Op de eerste versie van het manuscript voor dit boek heeft een aantal mensen waardevolle kritiek en adviezen gegeven: Carla Jonker, Jannie Poeistra, Joost Smiers, Hans Stuurman en Mathilde Vogelaar.
Samen met Mathilde Vogelaar ging ik daarna werken aan een definitieve versie. Toen ik om persoonlijke redenen het werk niet kon doorzetten nam zij het roer over. Zo kwam de uiteindelijke versie van dit boek tot stand in samenwerking met en begeleid door Mathilde Vogelaar.
Het typewerk van dit boek werd verzorgd door Hans Stuurman, mijn levensgezel, en Mathilde Vogelaar.
De financiële steun die het research-gedeelte van dit boek mogelijk maakte, kwam van de Directie Coördinatie Emancipatiebeleid van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid via de afdeling.
Allen die hun medewerking, informatie, hulp en tijd gaven om de publikatie van dit boek mo gelijk te maken, dank ik innig en van harte.
Els Blok